Aktuelno Društvo Regija Sandžak

Amerika na mapi Jugoslavije iz 1945. godine Sandžak označila kao posebnu regiju

Prijedlogom administrativne podijele Jugoslavije u maju 1945. godine, na mapi koju je objavila američka Nacionalna uprava za arhive i evidenciju, Kancelarija za strateške usluge, Odjel za istraživanje i analizu (The U. S. National Archives and Records Administration Office of Strategic Services, Research and Analysis Branch) Sandžak je obilježen kao posebna regija, pored Dalmacije, Slavonije, Srema, Banata i Bačke.

Prijedlog administrativne podjele Jugoslavije iz maja 1945. Foto: The U.S. National Archives and Records Administration, Office of Strategic Services, Research and Analysis Branch

Kako je prikazano na karti, rađenoj na osnovu Karte Kraljevine Jugoslavije iz 1938. godine i administrativnih podjela na banovine, srezove i regione, u okviru Sandžak nisu prikazen Berane i Nova Varoš. Zanimljivo je i da je Rožaje prikazano kao poseban srez. Takođe je prikazana i administrativna linija između federativnh jedinica Srbije i Crne Gore.

Publicista i istraživač iz Novog Pazara Damir Gruda je uz objavu karte Jugoslavije iz 1945. godine, na kojoj su prikazane iscrtane administrativne linije federalnih jedinica, regiona i srezova, pojašnjava zašto Sandžak treba pripadati njegovim građanima.

Uz podsjećanje da je novembra 1943. godine u pljevaljskoj ruždiji održana je Osnivačka skupština ZAVNOS-a i da je Sandžak imao status federalne jedinice, ravnopravno sa drugim republikama nekadašnje federativne Jugoslavije, ističe da je naknadnim odlukama komunističkog režima ovaj status Sandžaku ukinut, a ova historijska regija ni do današnjih dana nije riješila svoj status.

“Sandžak nije srpska, niti crnogorska kolonija, ona pripada njegovim građanima i u budućnosti se ništa ne može rješavati mimo njegove volje”, konstatuje Gruda.

– Sandžak od razmatrane federalne jedinice do podjele između Srbije i Crne Gore

Zemaljska antifašistička vijeća koja su uspostavljena tokom drugog svjetskog rata u Jugoslaviji:

1. Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine 25. novembra 1943.
2. Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Crne Gore i Boke (1943. – 1944.), kasnije Crnogorska antifašistička skupština narodnog oslobođenja – CASNO od 1944.
3. Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske 20. jun 1943.
4.Antifašističko sobranje narodnog oslobođenja Makedonije, 1944. (Inicijativni organi za Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Makedonije, 1943.)
5. Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka 20. novembra 1943 (1943. – 1945.)
6. Slovensko narodnooslobodilačko vijeće (Slovenski narodnoosvobodilni svet, 1944.)
7. Velika antifašistička narodnooslobodilačka skupština Srbije, 1944.

Na drugom zasjedanju AVNOJ, u Jajcu 29. i 30. novembra 1943. u Odluci o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu jasno je navedeno da će jugoslavenski federalizam obezbijediti „punu ravnopravnost naroda Srbije, Hrvatske, Slovenije, Makedonije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine“, iz čega se može zaključiti da je na taj način faktički definirano da će se jugoslavenska federacija sastojati od šest jedinica.

“U ovoj odluci nije bilo govora o autonomnim pokrajinama ili oblastima, ali je spomenuto da će se „nacionalnim manjinama u Jugoslaviji obezbijediti sva nacionalna prava”, ukazuje se u objabi i pojašanjeva da je to značilo da se statusom federalnih jedinica pokušavalo riješiti pitanje ravnopravnosti nacionlanih zajednica u Jugoslaviji, a statusom autonomnih pokrajina ili oblasti se pokušavalo riješiti pitanje položaja nacionalnih manjina.

“Zbog toga, Vojvodina, Kosovo i Sandžak nisu dobili status federalnih jedinica, iako je o tome bilo puno debata u vrijeme rata. Historijske, regionalne i etnokonfesionalne specifičnosti Sandžaka kao teritorijalno-političke jedinice s heterogenom demografskom strukturom, uslovile su njegov poseban položaj i status tokom rata, ali i u procesu konstituisanja federativne Jugoslavije”, zaključuje istraživač Gruda.

Članovi izvršnog odbora ZAVNO i Glavnog štaba Sandžaka 20. novembra 1943 godine u Pljevljima. S desna na lijevo: Mišo Pavićević, Prota Jevstatije Karamatijević, Sreten Vukesavljević, Murat Šećeragić, Dušan Ivović, Jakša Bogdanović, Predrag Vlasonić, Edib Hasanagić. Foto: Muzej revolucije naroda Jugoslavije/ znaci.net

Izdvaja da je prema odlukama najviših tijela NOP, specifičnosti Sandžaka kao jugoslovenske regije je trebalo izraziti formiranjem zasebnog vijeća. Tako je na skupštini od 250 delegata, izabranih prethodno u pet oslobođenih srezova (od ukupno osam) u Pljevljima 20. novembra 1943, formirano ZAVNO Sandžaka. Ono, prema Rezoluciji o osnivanju, stoji na “čelu NOB-a kao najviše političko tijelo i pretstavništvo” naroda Sandžaka.

U Rezoluciji kao i u drugim dokumentima poziva se “narod Sandžaka”, “Sandžaklije”. Međutim, do odluke da Sandžak nema osnova za posedovanjem vlastitog AVNO došlo se u vrhu KPJ krajem 1944.

AVNO Sandžaka je postojalo, djelovalo je pasivno tokom godine i četiri mjeseca, i nije se drugi put sastalo ni konstituisalo u tijelo sa obilježjima vlasti. Mimo volje sandžačkih predstavnika, Predsjedništvo AVNOJ početkom 1945, zauzelo je stav o jednostranoj podjeli Sandžaka između dvije federalne jedinice, Srbije i Crne Gore. Ovo pitanje je u očekivanju kraja rata trebalo što prije riješiti, ali i odrediti konačne granica svih šest federalnih jedinica.

Zgrada u kojoj je održano Prvo zasjedanje ZAVNO Sandžaka 1943. godine u Pljevljima. Foto: Muzej revolucije naroda Jugoslavije/ znaci.net

AVNO Sandžaka se sastalo 29. marta 1945, u Novom Pazaru da bi donelo odluku o podjeli ove oblasti i svom raspuštanju. AVNOS je ukinut 29. marta 1945. godine na zasjedanju u Novome Pazaru, a područje pod upravom ZAVNOS-a podijeljeno je između SR Crne Gore i SR Srbije.

Na zasjedanju u Novome Pazaru 29. marta 1945. ZAVNO Sandžaka zaključilo je podijeliti područje Sandžaka između Crne Gore i Srbije, i time raspustilo to tijelo javne uprave.

Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka poslužilo je svrsi rasplamsavanjam narodnooslobodilačke borbe i širenja narodnooslobodilačkog pokreta, ali nije uspjelo prerasti u saveznu jedinicu Nove Jugoslavije.

Odluka o podjeli Sandžaka donijeta je na sjednici Predsjedništva AVNOJ-a bez prethodnoga izjašnjavanja naroda, suprotno volji dijela političkog rukovodstva ovog upravnog područja, utjecala je da jedan dio vodećih ljudi Sandžaka ne sudjeluje u njezinoj primjeni. Za dio manjine radilo se o “političkoj grešci”. Sreten Vukosavljević, predsjednik i Mirko Ćuković, treći potpredsjednik ZAVNO Sandžaka, odbili su nazočiti poslijednjemu zasjedanju ZAVNO Sandžaka. Oni nisu ni potpisali odluku od 29. marta 1945., već su to učinili prvi potpredsjednik Murat Šećeragić i drugi potpredsjednik Dušan Ivković.

Izvor: Damir Gruda, The U.S. National Archives and Records Administration

Povezane vijesti