Aktuelno Nauka i tehnologija Politika Regija Sandžak

Inicijativa da se 13. jul obilježi kao “Dan međunarodnog priznanja Sandžaka” (II)

Uoči 141. godišnjice od donošenja odluka Berlinskog kongresa pokrenuta je inicijativa da se 13. jul obilježava kao “Dan međunarodnog priznanja Sandžaka”.

Ta iniicjativa je prema sanzanjima naše redakcije od strane nezavisnih bošnjackih intelektualaca upućena najvažnijim političkim faktorima u Sandžaku.

SNews u ovom kontekstu objavljuje u nastavcima naučni tekst posvjećen 140. godišnjici Berlinskog kongresa i posljedicama Odluka Berlinskog kongresa, po države i narode Balkana, do danas, autora Doc.dr.sc. Rizvana Halilovića.

Političko-pravne imlikacije odluka Berlinskog kongresa 1878. godine na zemlje i narode Balkana (II)

Karta Evrope nakon Berlinskog kongresa 1878. godine

Kongres je sazvan radi revizije Sanstefanskog ( Istanbulskog) mira potpisanog 3.marta 1878. godine kojim je okoncan Rusko-Turski rat. Prema tim od strane Rusije diktiranim pregovorima i uslovima koje su bili prinudeni da potpišu Osmanlije, Turska bi izgubila velike teritorije na Balkanskom poluostrvu.Tim sporazumom bila je planirana velika Bugarska pod kontorlom Rusije, a koja bi uključivala najveće dijelove Makedonije, te dijelove srpskih interesnih teritorija do Niša, dijelove Albanije i dijelove Grčke istočno od Soluna. Vilajet Bosna bi dobila značajnu autonomiju iako bi i dalje bila pod osmanskim suverenitetom. Ovim sporazumom je bilo predviđeno da Rumunija, Srbija i Crna Gora dobiju državnu nezavisnost.

Pošto Njemačka nije imala direktne interese na Balkanu, Bizmark je mogao da pozove sve predstavnike najvećih sila Evrope na nove pregovore, dok su predstavnici malih zemalja mogli posredno da utječu na odredene odluke koje je 13. jula 1878. godine donio Berlinski mirvoni ugovor.

Potpisivanje Sanstefanskog mira 3.marta 1878. kod Istanbula

Ugovor se sastojao i iz priznanja nezavisnosti Rumunije, Srbije, Crne Gore i Bugarske kao autonomne kneževine pod osmanlijskim suverenitetom. Teritorija Bugarske je u Rusko-Britanskom sporazumu 30.maja.1878. godine, smanjena oko tri puta od one predviđene Sanstefanskim sporazumom. Od ostatka velike Bugarske stvorena je istočna Rumelija pod osmanlijskom upravom. Makedonija je takode ostala pod osmanlijskom vlašcu.

Kipar je pripao Velikoj Britaniji, a Bosna i Hercegovina je data Austro-Ugarskoj da je okupira 1878. a potom i anektira 1908. godine, kada se u Turskoj od strane evropskih sila podstiče Mladoturska revolucija, koja još više slabi osmanlijsku vlast i povećava ekonomsku zavisnost od evropskih sila, a naročito od sve moćnije Njemačke.

Sandžak Smederevo ( Knjaževina Srbija) je u drugoj polovini 19. vijeka vrlo mala i oslabljena brojnim ratovima u korsit i za račun ruskih interesa na Balkanu i na Mediteranu. Smedervski sandžak dobija određenu autonomiju u sklopu osmanlijskog carstva 1830. godine. Knjaževina Srbija je znatno proširena dobivši četiri okruga nišiki, pirotski, toplički i vranjski. Najvažnija su tri glavna pitanja koja je trebalo u ime Knjaževine Srbije riješiti a to su: priznanje njene državne nezavisnosti, teritorijalno proširenje i pitanje trbuta Turskoj. Veliko zauzimanje Rusije riješilo je sva tri pitanja povoljno za Srbiju. Iako su apetiti pod ruskim utjacajem bili još veći od ovih dobijenih, velike sile Evrope su Vilajet Bosnu i Novopazarski snadžak riješile da ostave Austro-Ugraskoj i Turskoj, kao bi međusonbnim sporazumima riješile vojno-policijsku i političko-upravnu upravu na ovim prostorima.

Potpisivanje Berlinskog sporazuma 13.jula 1878. godine, odjeknulo je u Bosni i Hercegovini kao surova stvarnost i izazvalo ogrčenje prema Sultanu. Bošnjaci su tada istakli da Sultan može predati Istanbul, a ne njihov vatan Bosnu. Bošnjaci Bosne i Sandžaka donose odluke da se organizuju i da se pripreme za odbranu od okupatora iz Austro-Ugarske.Uprkos svim željama i velikim žrtvama koje su Bošnjaci podnijeli Austro-Ugarska je nakon tromjesečnih borbi definitivno okupirala Viljet Bosnu 20.oktobra 1878. godine.

Nakon dužih pregovora Osmanlije i Austro-Ugarska se 21. aprila 1879. godine dogovaraju u Istanbulu, da okupacija Bosne i Sandžaka, „ne vrijeđa suverena prava sultana nad Bosnom i Hercegovinom.

Konvencijom se garantuju slobode vjerosipovjesti stanovnicima okupirane zemlje.“ Bošnjacima se garantuju licna i imovinska sloboda i sigurnost, kao i pravo da održavaju duhovne veze sa šejhul-islamom u Istanbulu i da u prigodnim situacijma ističu osmanlijsku zastavu, kao i do tada. Administrativna podjela i upravna vlast se preuzima onako kako je bilo u osmanlijsko doba. Sandžaci su postali okruzi, a Valija je postao Zemaljski poglavar. Okruzi su Sarajevski, Travnički, Tuzlanski, Mostarski, Banjalučki i Bihaćki. Dolaskom Benjamina Kalaja 1882. godine Austro-Ugarska pokušava uspostaviti balans između katolika, pravoslavaca i muslimana, a koji je već duži period bivao podstican na šetetu muslimana od te iste austrijske vlasti još od 1791. godine, jer im je trebao otklon Srba i Hrvata od Ruskog utjecaja i odvajanje južnoslovenskih plemena od Slavjano-serbsko jezičkog utjecaja.

Karta Kneževine Srbije nakon Berlinskog kongresa

Odluke Berlinskog kongresa 1878. godine predstavljaju prekretnicu u novovjekovnoj historiji Bosne i Hercegovine, Sandžaka, Crne Gore, Srbije, Bugarske, Rumunije i drugih balkanskih regija. Nakon okončanih ratova Rusije, Srbije, Crne Gore i drugih balkanski hrišcanskih zemalja protiv Osmanlijskog carstva1875.-1878. godine, mnoge države su dobile zvanicno međunarodno priznanje i izmijenjen teritorijalni i držano-pravni status i položaj, završavajuci takozvani „herojski period“ koji je trajao od Velikog bečkog rata 1683.-1699.god, skoro dva vijeka.

Austro-Ugarska je željela da i vojnički osigura svoj položaj u Bosni i Sandžaku zaposjedajući i gradove u Novopazarskom sandžaku, koji je već bio u političko-upravnom smislu pripojen Vilajetu Kosovo.

Osmanlije u nemogućnosti da spriječe okupaciju Bosne nastojali su dobiti priznanje okupacije kao privremenog poduhvata, uz neotuđivost Sultanovih suverenih prava nad Vilejetom Bosna.

Berlinski ugovor je članom 25. odredio „da Aaustro-Ugarska okupira i upravlja pokrajinama Bosnom i Hercegovinom“, uz naglasak da austrougarska vlada ne želi da primi na sebe upravu nad Novpazarskim sandžakom, koji se prostire izmedu Knjaževine Srbije i Knjaževine Crne Gore u pravcu jugoistoka do iza Mitrovice, te će i njemu funkcionisati i dalje osmanlijska uprava.

Da bi austrijske vlsti osigurale novo političko stanje i slobodu i sigurnost puteva, zadržava za sebe na cijelom prostoru starog Vilajta Bosna pravo da uspostavlja svoje garnizone i drži u svojoj vlasti vojničke i trgovačke puteve.

To je značilo da se djelimično preklapaju nadležnosti i suverena prava nad Viljetom Bosna i Novopazarskim sandžakom izmedu Austro-Ugarske i Osmanlijskog carstva.(Svojevrsni kondominijum).

Beč je u pregovorima sa Istanbulom obećao da će izgraditi prugu i puteve od Sarajeva do Mitrovice i povezati putne pravce od Beča do Istanbula, preko Soluna, što je bio krajni cilj Austro-Ugarske na Balkanu, na putu ka Bliskom istoku, još predhodnim planovima osvajnaja na Istok.

– Berlinski kongres uredio Balkan u skladu sa strateškim interesima velikih evropskih sila

Berlinskim ugovorom, 26. članom od 13. jula 1878. godine na Berlinskom kongresu i Osmanlijsko carstvo priznaje nezavisnost Crne Gore u novim granicama koje nisu priznale na Bečkom kongresu 1815. godine. Tek na Berlinskom kongresu Crna Gora je definitivno prestala biti „odmetnuti“ dio Osmanlijskog carstva. Odlukama na Berlinskom kongresu evropske sile su ovim balkanskim zemljama priznale pravo na međunarodni subjektivitet, što do tada, bez obzira na uvažavanje neformalnih državnih nezavisnosti od nekih velikih sila, one u suštini nisu bile. Međunarodno priznate države su dobile i određene politicko-pravne obaveze prema zajednici država ciji su dio postale.

Novopriznate države su stekle međunarodni subjektivitet koji im je pripadao, po tada važećim medunarodno-pravnim normama. U prvom redu dobile su pravo na diplomatsko saobracanje, odnosno pravo primanja i slanja diplomatskih predstavnika – „ius legationis“, što je za sve države iz više razloga bilo od izuzetnog značaja. Pored stečenih prava bilo je nužno poštovanje zajednice država što se ogledalo kako u uvažavanju državnog subjektiviteta članica zajednice, tako i u poštovanju principa medunarodnog prava.

Crnogorski kralj Nikola sa turskim bajrakom

Zbog takvih pozicija i obaveze uvažavanja subjektiviteta drugih država, nacionalno-političku djelatnost u okruženju, odnosno „izvoz revolucije,“ ove države nisu mogle sprovoditi neobaveznosti kao prije 1878. godine, niti su mogle iznova potencirati pitanje nepravednosti granica. Odlukama Berlinskog kongresa priznato je pravo Crne Gore na teritorijalno proširenje za teritorije oko Bara, Nikšica, Podgorice, Spuž, Žabljak Crnojevica, Kolašin, Plav i Gusinje sa podrucjima koja im gravitiraju( Čl. 28 ).

Nakon ovih dobitaka Crna Gora se gotovo dvostruko proširila teritorijalno 8.665 kvadratnih kilometara. U odnosu na predhodnih 4.400 kvkm. Nije prošlo mnogo vremena situacija se značajno komplikuje zbog nezadovoljstva bošnjackog i albanskog stanovništva tim odlukama u vezi sa Plavom i Gusinjem.

Nakon velikih vojnih i diplomatskih napora Osmanija, mještana i crngorskih vlasti 1880. godine dolazi do odstupanja, te Plav i Gusinje ostaju u sastavu Osmanskog carstva, a Crna Gora dobija Ulcinj.

Nakon teritorijalnih kompenzacija koje su nakon Berlinsko kongresa izvršene, površina Knjaževine Crne Gore iznosila je 9.475. kvkm. Tom prilikom je Crnoj Gori pripao i dio Hercegovine sa nikšickim krajem, kolašinski kraj, Zeta sa Podgoricom, Spuški kraj, što je povećalo i broj stanovnika za oko 30.000.

Novopazarski sandžak nakon Berlinskog kongresa

U jednom od prvih crnogorskih udžbenika “Zemljopis Knjaževine Crne Gore” iz 1895. godine navodi se da „naša domovina Crna Gora ima svoje granice, koje je dijele od drugih srpskih krajina. Sa sjevera graniči rijekom Tarom, koja je razdvaja od Hercegovine, sa istoka Starom Srbijom, sa juga Albanijom, Jadranskim morem i Bokom Kotorskom, a sa zapada Hercegovinom, Bokom kotorskom i Jadranskim morem“( str. 28.) Teritorijalno proširenje je Knjaževini Crnoj Gori donijelo velike ekonosme i privredne promjene koje su preporodile i snažno obogatile Crnu Goru. Velike promjene u državno-pravnom i politickom životu Crne Gore donijele su Odluke Berlinskog kongresa, jer su i u tome što su državljani Crne Gore postali muslimani i katolici koji su živjeli u novodobijenim oblastima.

Prava i slobode u novoj državi garantovana su članom 27 Berlinskog ugovora u kojem je navedena ravnopravnost, nepovredivost imovine, garantovanje građanskih, političkih, ekonomskih i vjerskih prava.
Bošnjaka i Albanaca u novodobijenim oblastima najviše je bilo u Podrgovrici, Baru i Ulcinju, dok je u drugim novodobijenim krajevima bilo daleko manji broj Bošnjaka, Albanaca i Hrvata.

Procjene nekih autora su da je u Crnoj Gori u to vrijeme bilo više od 12.000 muslimana (1880. godine).

(nastaviće se)

Povezane vijesti