Sandžak prednjači po natalitetu bošnjačke zajednice

U periodu od 2011. do 2021. godine, Novi Pazar, Sjenica i Tutin izdvojili su se kao opštine i gradovi sa najvišim udelom živorođene djece čije su majke bošnjačke nacionalnosti. Zvanični podaci pokazuju da je u tim sredinama udeo prelazio 50 posto ukupnog broja rođenih, potvrđujući demografski značaj bošnjačke zajednice u Sandžaku.

Posmatrano na nižem teritorijalnom nivou, prosječne vrijednosti stope ukupnog fertiliteta (SUF) u periodu 2011–2021. godine bile su najviše u opštinama Tutin (2,37), Sjenica (2,00), Novi Pazar (1,97) i Bojnik (1,94), dok su najniže zabilježene u opštinama Rekovac (0,98), Topola (1,01) i Malo Crniće (1,04).

Kako se, na osnovu zvaničnih podataka Republičkog zavoda za statistiku (RZS), konstatuje u doktorskoj diisertaciji “Determinante broja stanovnika Srbije na lokalnom nivou” Dragane M. Paunović Radulović, na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, pored njih, “značajan udio zabilježen je i u opštinama Prijepolje, Priboj i Nova Varoš, koje zajedno čine dio geopolitičke regije Sandžak”.

“Tokom perioda od 2011. do 2021. godine, među novorođenima u Republici Srbiji najveći
udeo konstantno imaju Srbi, sa preko 80 procenata u svim godinama. Slijede Romi, čiji je udeo porastao sa 3,6 na 5,1 procenta, a zatim Bošnjaci i Mađari (udeo oko 3%), dok se Albanci zadržavaju na oko 1 posto”, piše u tom naučnom radu.

Uočava se da je udeo ukupno izjašnjenih kao pripadnica nacionalne manjine Bošnjaka i Muslimana, tokom posmatranog jedanaestogodišnjeg perioda, relativno stabilan.

Ipak, u pojedinim godinama (naročito 2015. i 2016.) kako se podvlači, dolazi do promjene u izjašnjavanju: tada je zabilježen porast udela Muslimanki, a smanjenje udela Bošnjakinja.

“Ova razlika ukazuje na pomenutu flotantnost u načinu nacionalnog samoidentifikovanja unutar iste etničke zajednice, pretežno iz regiona Sandžaka. U analizama je često opravdano objediniti ove dvije kategorije kako bi se preciznije sagledal demografska kretanja. Povećan broj neizjašnjenih i nepoznatih odražava trend sve većeg izbjegavanja nacionalnog deklarisanja ili administrativne promjene u vođenju podataka (prelazak na elektronsko prikupljanje podataka)”, konstatuje se.

– Nacionalne zajednice u drugim dijelovima Srbije

• Mađarska zajednica imala je dominantan udeo u opštinama Ada, Bačka Topola, Bečej, Kanjiža, Mali Iđoš, Senta i Čoka, gdje je učešće majki mađarske nacionalnosti premašivalo 50%.
• Romska populacija bila je najzastupljenija u opštini Bojnik (preko 50% u 2020. i 2021. godini), kao i u Beloj Palanci (preko 30%).
• Albanska zajednica činila je većinu u natalitetu u opštinama Bujanovac i Preševo (više od 50%).
• Slovakinje su bile najbrojnije u opštinama Bački Petrovac (preko 50%) i Kovačica (oko 30%).
• Rumunska manjina imala je najizraženije učešće u opštini Alibunar.
• Hrvati su zabilježili zapažen, ali relativno nizak udeo (nešto iznad 10%) u opštinama Apatin i Subotica.

Podaci jasno pokazuju da je Sandžak region sa najizraženijim natalitetom bošnjačke zajednice, dok druge nacionalne manjine imaju dominantnu ulogu u pojedinim opštinama širom Srbije. Ovi demografski pokazatelji ističu raznolikost i multietnički karakter zemlje.

Značaj podataka o fertilitetu – broju rođene djece prema redu rođenja jasno je prepoznatljiv – kako u analizi reproduktivnog ponašanja stanovništva, tako i u ispitivanju efekata populacionih mjera. Iako predmet ove disertacije ne obuhvata eksplicitno ispitivanje uticaja populacionih mjera na fertilitet, navedeni podaci predstavljaju važnu polaznu osnovu za istraživanja u ovoj oblasti, posebno imajući u vidu da je u periodu 2011–2021. godine bila na snazi zakonska regulativa koja je podrazumijevala pojačane mjere finansijske podrške za rođenje prvog, drugog, trećeg i četvrtog djeteta.

Romi imaju najizraženiju višerotnost — gotovo polovina rođenja odnosi se na treće dijete ili više. Bošnjaci i Albanci također pokazuju visoke udjele trećeg i višeg djeteta, sa preko 30%. Kod Srba i Mađara treće i više dijete čini manji dio ukupnog nataliteta, između 15 i 25%.

Od ukupno 51.306 rođene djece u 2021. godini kod Srba prva dijete činilo je 24.048, drugo 18.407, treće 6.687, četvrto 1.414, a peto i više 550.

Od ukupno 2.549 rođene djece u 2021. godini kod Bošnjaka je prvo dijete bilo njih 1.007. drugo 693, treće 537, četvrto 216, a peto i više je bilo 112 djece, te godine.

Prema poslednjim rezultatima Popisa stanovništva 2022, u Republici Srbiji živi 6.647.003
stanovnika. U odnosu na prethodni Popis 2011. godine, gubitak stanovništva iznosi oko 540.0006, što
predstavlja pad za 7,5%.

U popisnoj studiji Stanovništvo Srbije – dinamika i strukture (Republički zavod za statistiku,
2025), autori navode da se Republika Srbija nalazi u trećoj deceniji depopulacije, pod dominantnim
uticajem negativnog prirodnog priraštaja, ali i uz doprinos negativnog migracionog salda. Unutrašnje
migracije, iako značajno utiču na redistribuciju stanovništva unutar zemlje, nisu dovoljne da ublaže
postojeće regionalne nejednakosti. Istočni i južni delovi Srbije beleže najveći gubitak stanovništva,
dok je jedino područje Beograda zabeležilo porast, pretežno zahvaljujući preseljavanjima iz drugih
krajeva zemlje.

Izvor: “Determinante broja stanovnika Srbije na lokalnom nivou” Dragana M. Paunović Radulović, Ekonomskom fakultet Univerziteta u Beogradu

M.H.