Aktuelno Društvo Kolumna Novi Pazar Sandžak

Sandžak zanemaren i zaboravljen više od 100 godina – jedino rješenje autonomni status

U toku posljednjih 30 godina nije bilo niti jednog ozbiljnijeg ekonomskog projekta u ovoj regiji. Budućnost Sandžaka sa ovakvim drugorazrednim odnosom države kao i vječitom poltronskom politikom koji ovdašnji političari vode godinama ne može biti perspektivna. Sandžak bez autonomije po evropskim principima je samo daleka periferna provincija u koju niko ne želi da ulaže i iz koje se stalno iseljavaju njeni građani zbog ekonomskih i drugih razloga, neki u Beograd i Sarajevo, neki u zapadnu Evropu, Tursku i Ameriku. Ovo ne odgovara ni Srbima ni Bošnjacima niti bilo kom ko živi ovdje.

Piše: Damir Gruda

Regija Sandžak je godinama u medijskom prostoru počev od Balkanskih ratova, preko Kraljevine SHS, Kraljevine Jugoslavije, FNRJ-a, SFRJ-a, SRJ i SiCG, i na kraju Srbije pa nadalje prezentovan epitetima besputna, siromašna, zaboravljena, zaostala, primitivna, zanemarena, izopštena, čudna, bijedna, nepristupačna regija sa lošom putnom infrastrukturom.

Jedan američki novinar prolazivši kroz ovu regiju je u jednom opseznom članku za New York Times sa početka 20. vijeka nazvao ”Benighted Novi Bazar” – Zaostalim Novim Pazarom.

Godinama su se svim vladama bivših država obraćale različite deputacije iz Sandžaka da unaprijede ovaj kraj i godinama se ovaj narod laže i njime manipuliše. Od kraja Prvog svjetskog rata ovoj regiji razni političari obećavaju ulaganja.

Tako 1926. godine velika deputacija iz Novog Pazara predvođena i Srbima i Bošnjacima je krenula u Beograd na viđenje sa tadašnjim premijerom Stojadinovićem kako bi ga umolila da se krene sa ulaganjima u ovu regiju?

Osim praznih obećanja nisu puno postigli. Iste godine Kralj Aleksandar dolazi u Novi Pazar i obećava prosperitet i ulaganja u Sandžak. Naravno, od obećanja se ništa nije ispunilo. Par godina kasnije je još jedna delegacija upućena u “sirokogrudi” Beograd ali se vratila povijenog repa. Od 1918. do 1936. godine u Sandžaku je  izgrađeno 4,5 km željeznice i neznatan broj puteva!!!

U Novi Pazar 1938. godine dolazi predsjednik tadašnje vlade Jugoslavije Cvetković od čijih velikih obećanja Sandžak ponovo nije dobio ništa.

– Najpasivniji kraj uz blagoslov države

Period između dva rata prati i veliki broj iseljenih Bošnjaka za Tursku pod pritiskom države i loše ekonomije. Tokom Drugog Svjetskog rata Sandžak biva devastiran ratnim dejstvima, a veliki broj stanovnika regije biva ubijen ili protjeran sa svojih ognjišta. Jedina svijetla tačka je osnivanje ZAVNOS-a.

Sandžak je na početku rata u okviru NOR-a bio predviđen za buduću federalnu jedinicu Jugoslavije i kao takav je imao poseban položaj i značaj u toku revolucije. Snovi mladog revolucionara Rifata Burdžovica Trša o Sandžaku kao federalnoj jedinici bivaju raspršeni rasformiranjem ZAVNOS-a 1945. godine, a Sandžak biva podijeljen izmedju Crne Gore i Srbije i poslije toga bačen ponovo u zaborav SFRJ gdje je isto važio za najpasivnije krajeve.

Josip Broz Tito je prvi put posjetio Novi Pazar 1971. godine, 26 godina nakon Drugog svjetskog rata!

Tokom komunizma ulaganja u Sandžak su bila štura i slična onima u Kraljevini Jugoslaviji. Osim par  fabrika i preduzeća u Sandžaku nije bilo većih investicija. Putna infrastruktura je i dalje čekala bolja vremena, a famozna pruga Novi Pazar – Raška i dalje nije izgrađena kako bi se Novi Pazar barem na ovaj način spojio sa ostatkom Jugoslavije.

Talas iseljavanja Bošnjaka u Tursku ne jenjava ni tokom komunizma. Najveći broj se iselio početkom pedesetih godina 20. vijeka. Opet uz blagoslov države.

Padom komunizma tokom Miloševićevih devedesetih Sandzak tj. Sandžački Bošnjaci bivaju pod jakom represijom vlasti ali i region gdje je cvjetao šverc i industrija jeans-a. Maćehinska politika se nije mijenjala, a nebrigu države su osjetili svi koji ovdje žive. Tad se ponovo rađa ideja o autonomiji ove regije pod okriljem stranke SDA koja joj historijski sa pravom pripada. I tih godina je veliki broj Bošnjaka kao i nemali broj Srba morao da traži bolji život negdje u zapadnoj Evropi i Turskoj.

Prilog na RTV Novi Pazar iz oktobra 2011. godine: “Potpisana inicijativa za izgradnju železničke pruge Novi Pazar-Raška”.

Postmiloševićevski period nakon 5. oktobra 2000. godine Sandžaku daje kratkotrajnu nadu u bolju budućnost. Međutim u narednim godinama Sandžak ponovo biva podijeljen između Srbije i Crne Gore, osamostaljenjem ovih država.  U toku posljednjih 30 godina nije bilo niti jednog ozbiljnijeg ekonomskog projekta u ovoj regiji. Budućnost Sandžaka sa ovakvim drugorazrednim odnosom države kao i vječitom poltronskom politikom koji ovdašnji političari vode godinama ne može biti perspektivna.

Autonomija Sandžaka na ekonomskim osnovama i provjerenim evropskim modelima uz podršku EU, gradjana Bošnjaka, Srba i ostalih koji ovdje žive bi sigurno omogućila ovoj regiji bolju perspektivu i spriječila dalje iseljavanje stanovništva, kako Srba tako i Bošnjaka.

Odavde svi politički subjekti trebaju poslati jasne zahtjeve svim budućim vlastima u Beogradu i institucijama EU. Prvo, politička i kulturna autonomija po evropskom modelu koja je historijski utemeljena više nego što je to Vojvodina ikada imala,  drugo, izgradnju putne infrastrukture tj. autoput kroz Sandžak (Novi Pazar-Sarajevo i Beograd), internacionalni aerodrom, željeznica – prvih 30 gradova po broju stanovnika u Srbiji imaju zelježnicku mrežu osim Novog Pazara koji je u prvih 10 gradova sa preko 130.000 stanovnika.

Svi veći gradovi u ovoj zemlji su ili povezani auto putevima ili im je auto put u radijusu od 50 km osim Novog Pazara koji je udaljen od prvog asfalta autoputa 150 km. Kraljevo, Niš, Užice dobijaju aerodrome Novi Pazar dobija prazna obećanja, nove fabrike,  prestanak diskriminacije na svim nivoima, prestanak medijske satanizacije ovog regiona predstavljajući ga kao destabilizirajući faktor u zemlji, i na kraju, otvaranje konzulata Turske koja ima historijsku obavezu da pomogne razvoj Sandžaka, Njemačke, Bosne i Hercegovine, SAD-a, Velike Britanije (koja je imala vicekonzula u Novom Pazaru sredinom 19. stoljeća) i ostale koje su zainteresovane za razvoj i prosperitet Sandžaka.

– Sandžak kao model za autonomnu zajednicu

Sandžak bez autonomije po evropskim principima je samo daleka periferna provincija u koju niko ne želi da ulaže i iz koje se stalno iseljavaju njeni građani zbog ekonomskih i drugih razloga, neki u Beograd i Sarajevo, neki u zapadnu Evropu, Tursku i Ameriku.

Ovo ne odgovara ni Srbima ni Bošnjacima niti bilo kom ko živi ovdje. Španija, na primjer, nije federacija, ali jeste visoko decentralizovana unitarna država. Dok suverenitet pripada državi u cjelini, koja je predstavljena središnjim institucijama vlasti, država je asimetrično devoluirala ovlašćenja na zajednice, koje, zauzvrat, ostvaruju pravo na samoupravu u granicama utvrđenim ustavom i njihovim autonomnim statutima.

Neki naučnici smatraju takav sistem federalnim sistemom koji se tako ne zove ili „federacijom bez federalizma”. Postoji sedamnaest autonomnih zajednica i dva autonomna grada koji se kolektivno poznati kao „autonomije”. Oba autonomna grada imaju pravo da postanu autonomne zajednice, ali oni nikada nisu iskoristili to pravo. Ovaj jednistveni okvir teritorijalne administracije poznat je kao „država autonomija”.

Autonomne zajednice su regulisane na osnovu ustava i svojim organskim zakonima poznatim kao Statuti autonomije, koji sadrže sve nadležnosti koje preuzimaju na sebe. Obzirom da je devolucija trebalo da bude asimetrične prirode, obim nadležnosti varira u svakojzajednici, ali sve imaju istu parlamentarnu strukturu.

Povezane vijesti