Sandžak „corpus separatum“– 148 godina od Berlinskog kongresa
Na današnji dan, prije 148 godina, velike sile Njemačka, Austro-Ugarska, Rusija, Velika Britanija, Francuska, Italija i Osmansko Carstvo (dok su balkanske zemlje bile prisutne bez prava glasa) potpisale su Berlinski ugovor, kojim je Sandžak dobio status „corpus separatum“ – posebne teritorijalne jedinice.
Revizija Sanstefanskog sporazuma
Berlinski ugovor je imao za cilj reviziju Sanstefanskog sporazuma između Rusije i Osmanskog Carstva, koji je favorizirao ruske interese na Balkanu. Tada nazvan Novopazarski sandžak, zbog planirane izgradnje željezničke pruge Sarajevo–Mitrovica–Solun preko Sandžaka, dobio je poseban strateški značaj.
Visoke strane ugovornice priznale su nezavisnost Kneževine Srbije, u zavisnosti od uslova izloženih u članu 35 Berlinskog sporazuma koji definiše da “Ni za jedno lice u Srbiji razlika u vjerskoj opredjeljenosti ili konfesiji ne smije biti povod za isključenost ili nemogućnost u pogledu uživanja građanskih ili političkih prava”, što je u dijelu Belinskog sporazuma koji se odnosi na Balkan i objavljeno na sajtu Ministarstva spoljnjih poslova Republike Srbije.
Odvajanje od Bosne
Sandžak je 13. jula 1878. godine odvojen od Bosne, u čijem je sastavu bio od 1455. do 1465. godine kao dio Bosanskog sandžaka, a od 16. vijeka kao dio Bosanskog pašaluka. Na Berlinskom kongresu, održanom od 13. juna do 13. jula 1878. godine, Sandžak je po odluci tadašnje „međunarodne zajednice“ dobio status odvojene oblasti, uokvirene granicama Bosne, Srbije, Crne Gore i Kosova.
Međunarodni protektorat
Teritorija Sandžaka je odlukama Berlinskog kongresa dobila međunarodni protektorat. Novopazarski sandžak je od 1878. do 1912. godine bio pod vojnom upravom Austro-Ugarske, a pod civilnom upravom Osmanskog carstva.
Bošnjačko nacionalno vijeće (BNV) 13. juli označava kao poseban datum u modernoj historiji Bošnjaka Sandžaka, jer se tada Sandžak prvi put izdvaja kao zasebna cjelina od strane velikih evropskih sila.
Granice i okruzi
Prema Berlinskom ugovoru iz 1878. godine, Novopazarski sandžak obuhvatao je sljedeće kaze (okruge):
- Novi Pazar
- Sjenicu
- Novu Varoš
- Prijepolje
- Pljevlja
- Trgovište sa Pešterom
- Berane
- Mojkovac
- Bijelo Polje
- Kolašin (Vraneš)
Od „prozora Balkana“ do „crnog vilajeta“
Sandžak je nakon Berlinskog kongresa uveden kao naziv u diplomatiji, nauci i komunikaciji. Sve do kraja Prvog svjetskog rata među evropskim diplomatama važio je za „prozor Balkana“, a nakon podjele između Srbije i Crne Gore postao je poznat kao „crni vilajet“.
Odluke Berlinskog kongresa
Berlinski mirovni kongres je održan od 13. juna do 13. jula 1878. godine u Berlinu. Njime su poništene odluke Sanstefanskog sporazuma nakon Rusko-turskog rata i Velike istočne krize.
- Srbija i Crna Gora su stekle nezavisnost uz proširenje teritorija.
- Bosna i Hercegovina je stavljena pod upravu Austro-Ugarske.
- Novopazarski sandžak ostao je pod administrativnom upravom Osmanskog carstva sve do 1912. godine.
Tri puta iskazana zasebnost Sandžaka
BNV podsjeća da su građani Sandžaka u 20. vijeku tri puta legitimno iskazali svoju zasebnost i pravo na samoopredjeljenje:
- Sjenička konferencija (1917.) – 12 sandžačkih gradonačelnika donijelo je Rezoluciju sa prijedlogom trajnog rješenja statusa Sandžaka.
- Pljevlja (1943.) – formirano Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS), čime je Sandžak stekao status federalne jedinice u Jugoslaviji, ukinute 1945. godine.
- Referendum (1991.) – građani Sandžaka izjasnili su se za političku i teritorijalnu autonomiju Sandžaka.
Sandžak je kasnije, nakon Prvog svjetskog rata, podijeljen između Srbije i Crne Gore, bez međunarodnog priznanja njegove posebnosti. Kasnije nije bilo revizije Berlinskog uogovora u dijelu koji se odnosi na granice Srbije i Crne Gore.
M.Halilović
Najnoviji komentari