Sandžak prije 147 godina Berlinskim sporazumom postao posebna teritorijalna jedinica i odvojen od Bosne

Piše: Medin Halilović

Na današnji dan, prije 147 godina, Njemačka, Austro-Ugarska, Rusija, Velika Britanija, Francuska, Italija i Osmansko Carstvo (balkanske zemlje bile prisutne bez prava glasa) su Berlinskim ugovorom za Sandžak utvrdile status “corpus separatum”- posebna teritorijalna jedinica.

Berlinski ugovor je imao za cilj reviziju Sanstefanskog sporazuma između Rusije i Osmanskog Carstva, koji je favorizirao ruske interese na Balkanu, a tada nazvan Novopazarski sandžak, zbog planirane izgradnje željezničke pruge Sarajevo–Mitrovica–Solun, preko Sandžaka, je dobio poseban strateški značaj.

Sandžak je izdvojen iz Bosanskog vilajeta i priključen Kosovskom vilajetu, čime je dobio status “corpus separatum” – posebne teritorijalne jedinice. Austro-Ugarska je dobila pravo da stacionira trupe u Priboju, Prijepolju i Pljevljima, ali bez formalne aneksije, dok je Osmansko Carstvo zadržalo civilnu upravu, dok je Austro-Ugarska imala vojni nadzor, što je stvorilo dualistički režim upravljanja.

Stanovništvo, pretežno muslimansko (Bošnjaci i Albanci), bilo je protiv srpske i crnogorske vlasti, preferirajući Osmansko Carstvo ili Austro-Ugarsku.

Bošnjaci i Albanci nisu bili zastupljeni na kongresu, a njihove teritorijalne i političke aspiracije su ignorisane.

Sandžak je 13. jula 1878. godine odvojen od Bosne u čijem sastau je, kao dio Bosanskog sandžaka, bio od 1455. do 1465. godine, a od 16. vijeka kao kao dio Bosanskog pašaluka.

Sandžak je kasnije podijeljen između Srbije i Crne Gore, bez međunarodnog priznanja njegove posebnosti. Kasnije nije bilo revizije Berlinskog uogovora u dijelu koji se odnosi na granice Srbije i Crne Gore.

Na Berlinskom kongresu, održanom od 13. juna do 13. jula 1878. godine u Berlinu, Sandžak je po odluci tadašnje “međunarodne zajednice” postao specijalna (odvojena) oblast, precizno uokviren tada međunarodno utvrđenim granicama Bosne, Kraljevine Srbije, Kraljevine Crne Gore i Kosova.

Teritorija Sandžaka odlukama Berlinskog kongresa dobila je međunarodni protektorat. Tadašnji Novopazarski Sandžak je u periodu od 1878. do 1912. godine bio pod vojnom upravom Austro-ugarske i pod civilnom upravom Osmanskog carstva.

Bošnjačko nacionalnog vijeće (BNV) 13. jul označava kao poseban datum u modernoj historiji Bošnjaka Sandžaka jer se tada Sandžak prvi put izdvaja kao zasebna cjelina od strane velikih evropskih sila.

Prema Berlinskom ugovoru iz 1878., Novopazarski sandžak, kao dio starog Bosanskog vilajeta, obuhvatao je slijedeće kaze (okruge): Novi Pazar, Sjenicu, Novu Varoš, Prijepolje, Pljevlja, Trgoviste sa Pešterom, Berane, Mojkovac, Bijelo Polje i Kolašin (Vraneš).

Visoke strane ugovornice priznale su nezavisnost Kneževine Srbije, u zavisnosti od uslova izloženih u članu 35 Berlinskog sporazuma koji definiše da “Ni za jedno lice u Srbiji razlika u vjerskoj opredjeljenosti ili konfesiji ne smije biti povod za isključenost ili nemogućnost u pogledu uživanja građanskih ili političkih prava”, što je u dijelu Belinskog sporazuma koji se odnosi na Balkan i objavljeno na sajtu Ministarstva spoljnjih poslova Republike Srbije.

–Od prozora Balkana do crnog vilajeta

Sandžak je nakon Berlinskog kongresa uveden kao naziv u diplomatiji, nauci i komunikaciji. Prije i poslije Berlinskog kongresa Sandžak je imao veoma značajnu stratešku poziciju i sve do kraja Prvog svjetskog rata među evropskim diplomatama važio je za “prozor Balkana”, nakon čega je podijeljen između Srbije i Crne Gore postao “crni vilajet”.

Berlinski mirovni kongres je održan od 13. juna do 13. jula 1878. godine u Belinu. Učestovali su predstavnici tadašnjih velikih sila Njemačke, Austro-Ugarske, Francuske, Velike Britanije, Italije, Rusije i Osmanske imperije koju je zastupao Sultan Abdulhamid II. Ovim sporazumom su poništene odluke Sanstefanskog sporazuma nakom Rusko-turskog rata i Velike istočne krize , Srbija i Crna Gora i Rumunija su stekle nezavisnost sa proširenjem teritorija, Bosna i Hercegovina je stavljena pod upravu Austrougarske , a Novopazarski sandžak ostao je, sve do 1912. godine, pod administraivnom upravom Osmanskog carstva.

“Sandžak je historijska regija, a građani Sandžaka su u dvadesetom vijeku tri puta legitimno iskazali svoju zasebnost i samoopredjeljenje”, stav je BNV-a uz podsjećanje da je prvi put, augusta 1917. godine u Sjenici, 12 sandžačkih legitimno izabranih gradonačelnika na Sjeničkoj konferenciji donijelo Rezoluciju sa konkretnim prijedlogom za trajno rješenje statusa Sandžaka i statusa građana Sandžaka.

Drugi put, u Pljevljima 20. novembra 1943. godine, kada je formirano Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka – ZAVNOS, čime je Sandžak stekao status federalne jedinice u tadašnjoj Jugoslaviji, sa svojim organima, Skupštinom i Vladom. Federalna jedinica Sandžak, ukinuta je 29. marta 1945. godine suprotno interesima i potrebama građana Sandžaka.

Treći put, na Referendumu održanom 25. 26. i 27. oktobra 1991. godine kada su se građani Sandžaka izjasnili za političku i teritorijalnu autonomiju Sandžaka.