Mula Jakup-efendija Kardović – učenjak, poliglota, narodni pomiritelj i branitelj

– Od mihraba do fronta – stari alim i čovjek akcije u odbrani Sandžaka 1941.

Mula Jakup-efendija Kardović (1869–11. februar 1945) jedna je od ličnosti historije Sandžaka koja se ne može svesti na samo jednu ulogu. Bio je medresanski obrazovan vjerski učenjak i muslihun – narodni pomiritelj, ali i lokalni prvak koji je 1941. organizirao dobrovoljce iz rožajskog i biševskog kraja i učestvovao u odbrani Novog Pazara. Lokalni biografski izvori navode da je, pored maternjeg jezika, poznavao sedam jezika. Ubijen je bez suđenja u 75. godini života; porodica i lokalni svjedoci tvrde da je pogođen s leđa. Republika Albanija ga je 30. juna 2022. posthumno odlikovala naslovom “Vitez Skenderbegovog reda”. Ovaj članak zajednički razmatra njegovu učenost, vjersko djelovanje, vojnu ulogu i etički odnos prema zaštiti stanovništva, uz jasno razlikovanje akademskih izvora od lokalnog i porodičnog pamćenja. [1–8]

Piše: Prof. Dr. Ayhan Olcay

Poligota učenjak iz ulemanske porodice
Mula Jakup Kardović rođen je u okolini Rožaja u porodici koja je imala dugu tradiciju vjerske službe i društvenog posredovanja. Njegov otac Mula Ahmet i djed nisu bili samo imami; u lokalnoj zajednici djelovali su i kao muslihuni, ljudi koji su mirili zavađene strane i nastojali spriječiti krvnu osvetu. Takvo porodično naslijeđe oblikovalo je Jakupovo razumijevanje vjerskog autoriteta kao odgovornosti za mir, sigurnost i opstanak zajednice. [3,6]
Izvori navode da se školovao u medresansko-ruždijskom okruženju Skoplja ili Đakovice i da je pripadao malom broju najobrazovanijih ljudi rožajskog kraja. Prema lokalnoj biografskoj literaturi, pored bosanskog i albanskog, služio se turskim, arapskim, perzijskim, makedonskim, njemačkim i italijanskim jezikom. Otuda je ostao poznat kao čovjek koji je znao sedam jezika. Ipak, pošto još nije objavljen jedinstven službeni školski ili personalni dosje koji bi zasebno potvrdio svaki od tih jezika, naučno je preciznije reći da “biografski izvori navode da je govorio sedam jezika”. [3,6,7]
Njegova višejezičnost nije bila samo znak obrazovanja. Omogućavala mu je neposredne veze između Sandžaka, Kosova, Makedonije i Albanije, komunikaciju s različitim zajednicama te brzo organiziranje pomoći u vrijeme političke i vojne krize.

Vjerski čovjek, ali ne i pasivni posmatrač
Vjerska uloga Mula Jakupa nije se svodila na predvođenje namaza i davanje savjeta. U njegovom djelovanju vjerski autoritet bio je povezan s posredovanjem, javnim suprotstavljanjem nepravdi, zaštitom stanovništva i, kada je smatrao da druga zaštita ne postoji, organiziranjem oružane odbrane. Političke promjene nakon 1912, iseljavanja, gubitak imovine i pritisci nad muslimanskim stanovništvom dodatno su pojačali takvo shvatanje odgovornosti. [3,6]
Nakon raspada Jugoslavije 1941. i podjele Sandžaka na okupacione zone, državni sistem zaštite gotovo je nestao. Rožaje je bilo u italijanskoj zoni utjecaja, dok se Novi Pazar nalazio u njemačkoj zoni. U prostoru bez stabilnog pravnog poretka, uz strah od četničkih napada, odmazdi i etničkog nasilja, sela i gradovi formirali su lokalne odbrambene jedinice. Kardović je bio jedan od glavnih organizatora dobrovoljaca iz rožajskog i biševskog kraja. [2,3,4]
Činjenica da su te jedinice djelovale u okupiranom prostoru i uspostavljale taktičke odnose s okupacionim upravama omogućila je da ih poslijeratna jugoslavenska historiografija često opisuje prvenstveno kao kolaboracionističke milicije. Nasuprot tome, bošnjačko i lokalno sandžačko pamćenje vidi ih kao samoorganiziranu zaštitu stanovništva ostavljenog bez pouzdane državne odbrane. Ozbiljna historijska procjena mora istovremeno uzeti u obzir okupacioni okvir, sigurnosni vakuum i realan strah civila od masovnog nasilja.

Uloga u odbrani Novog Pazara 1941.
U jesen 1941. Novi Pazar našao se pred napadima četničkih snaga organiziranih u okolini grada. Odbrambena struktura na čelu s Aćifom Hadžiahmetovićem zatražila je pomoć iz susjednih srezova i s Kosova. Arhivsko istraživanje Milutina Živkovića pokazuje da je veliki napad 4. novembra 1941. odbijen nakon višesatne borbe, te da su se sukobi na pravcu Novi Pazar–Raška nastavili tokom novembra i decembra. [2]
Mula Jakup je tada bio u ranim sedamdesetim godinama. Uprkos tome, obilazio je sela, okupljao dobrovoljce iz Rožaja i Biševa i krenuo prema Novom Pazaru. Lokalni izvori navode da je isprva poveo oko 500 ljudi i da je broj rastao usput. Brojčani podaci nisu jednaki u svim izvorima, ali postoji široko slaganje da su snage iz rožajsko-biševskog područja učestvovale u odbrani i da je Kardović imao ključnu ulogu u njihovoj mobilizaciji. [3,4,6]
Ratni prikaz koji prenosi Mirko Ćuković ne prikazuje ga samo kao simboličnog vjerskog prvaka. Kardović je, zajedno s Bikom Dreševićem i Džemailom Koničaninom, učestvovao u manevru prema boku i pozadini napadača, što je doprinijelo poremećaju njihovog rasporeda i povlačenju s dijela zauzetih položaja. Njegovo djelovanje tako je obuhvatalo i neposrednu koordinaciju, taktičku inicijativu i ličnu hrabrost. [4,5]
Odbrana Novog Pazara nije bila djelo jednog čovjeka. U njoj su učestvovali Aćif Hadžiahmetović, Džemail Koničanin, Biko i Deko Drešević, Bilall Drešaj, Šaban Polluzha i brojni lokalni borci. Mula Jakupa izdvajaju njegove godine, vjerski autoritet, sposobnost da pokrene rožajsko-biševski prostor i da različite lokalne mreže poveže pred zajedničkom prijetnjom.

Bijeli konj, ezan i snaga usmenog pamćenja
U usmenoj tradiciji Sandžaka ostala je slika Mula Jakupa koji na bijelom konju ulazi u Novi Pazar i učenjem ezana podiže moral branilaca. To nije detaljno potvrđen vojni zapis, nego snažan simbol koji je oblikovalo kolektivno pamćenje. [3,6]
Historijsko značenje tog simbola ipak je veliko. Slika starog hodže na bijelom konju predstavlja vjeru koja ne vodi pasivnosti, nego odgovornosti; molitvu koja nije bijeg od opasnosti, nego odluka da se ostane uz narod. U Kardovićevoj ličnosti mihrab i odbrambeni položaj doživljeni su kao dva prostora iste moralne obaveze.

Etička granica rata i zaštita civila
Zaštita srpskih civila u Novom Pazaru od moguće odmazde jedan je od najvažnijih, a često zanemarenih događaja tih sukoba. Arhivsko istraživanje potvrđuje da je nekoliko stotina srpskih civila smješteno u zgradu Okružnog suda radi zaštite. Lokalna porodična svjedočenja pripisuju Mula Jakupu značajnu ulogu u toj akciji, dok akademski izvori događaj pripisuju širem krugu muslimanskih prvaka i gradskom rukovodstvu. [2,6]
Razlika između izvora mora ostati vidljiva: sama zaštita civila dobro je potvrđena, dok je puni obim Kardovićeve lične uloge prvenstveno dio lokalnog svjedočenja. Ipak, takvo pamćenje pokazuje da se oružana odbrana nije smatrala pravom na osvetu nad nezaštićenim ljudima, nego borbom koja mora imati moralnu granicu.

Sjenica i širi prostor odbrane Sandžaka
Lokalni izvori navode da se Kardović, nakon Novog Pazara, na poziv Hasana Zvizdića uključio i u odbranu Sjenice. Arhivska istraživanja potvrđuju teške borbe oko Sjenice u decembru 1941. i intervenciju muslimanskih snaga s Pešteri, ali Kardovićeva lična komandna uloga nije jednako jasno navedena u svakom akademskom radu. Njegovo prisustvo u Sjenici zato treba prihvatiti kao snažno lokalno predanje, uz oprez prema preciznim brojkama i zadacima. [2,6]
Njegova šira sigurnosna logika ipak je jasna: sigurnost Rožaja nije odvajao od sigurnosti Novog Pazara, Tutina, Pešteri i Sjenice. Sandžak je posmatrao kao povezan prostor u kojem napad na jedan grad može ugroziti čitavo stanovništvo regije.

Odbijanje bijega i ubistvo u 75. godini
Pred kraj rata, s uspostavljanjem partizanske kontrole, opasnost za Kardovića postala je neposredna. Porodična i lokalna svjedočenja navode da mu je savjetovano da se skloni ili napusti kraj, ali je ostao u Rožajama jer nije želio da njegova porodica i narod budu kažnjeni zbog njega. [7,8]
U noći 11. februara 1945. odveden je iz kuće i ubrzo ubijen. Partizanska verzija tvrdila je da je pogođen pri pokušaju bijega; porodica i lokalni svjedoci tvrde da je nenaoružani starac ubijen rafalom u leđa dok je sprovođen. Pošto nije objavljen nezavisan obdukcijski nalaz niti dokument o zakonitom suđenju, tvrdnju da je “ubijen s leđa” treba predstaviti kao snažno lokalno i porodično svjedočenje, ali ne kao forenzički konačno dokazanu činjenicu. [7,8]
Ako se prihvati datum rođenja 10. mart 1869, na dan smrti još nije bio navršio 76 godina, pa je imao 75 godina. Zajedničko jezgro različitih verzija jeste da je ubijen bez javnog suđenja i bez mogućnosti da odgovori na optužbe.

Državno odlikovanje Albanije iz 2022. godine
Jedno od najvažnijih kasnih službenih priznanja Mula Jakupu došlo je od Republike Albanije. Službena baza odlikovanja Predsjedništva Albanije bilježi da je “Mulla Jakup Kombi-Kadroviç” posthumno dobio naslov “Kalorës i Urdhrit të Skënderbeut”, odnosno “Vitez Skenderbegovog reda”. Službeni zapis nosi datum 30. juni 2022, a priznanje je dodijelio tadašnji predsjednik Albanije Ilir Meta. [1]

JUNI 2022. — “VITEZ SKENDERBEGOVOG REDA”
Posthumni državni počasni naslov Republike Albanije
Obrazloženje je naglasilo zaštitu identiteta od asimilacije, doprinos očuvanju historijskog albanskog prostora te odbranu albanskih i bošnjačkih civila ugroženih četničkim nasiljem u Drugom svjetskom ratu.
Odlikovanje je u ime porodice primio njegov unuk prof. Rešad Kardović.

U objavljenom obrazloženju istaknuti su Kardovićev doprinos zaštiti Albanaca od asimilacije i uklanjanja u vrijeme Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, zalaganje za teritorijalnu cjelovitost albanskih krajeva te djelovanje u zaštiti nedužnog albanskog i bošnjačkog stanovništva kojem su tokom Drugog svjetskog rata prijetile četničke formacije. Na svečanosti u Tirani odlikovanje je u ime porodice primio njegov unuk prof. Rešad Kardović. [1,9]
Ovo odlikovanje nije neutralna akademska presuda koja zatvara sve rasprave o 1941. godini, nego službeni čin državnog pamćenja i priznanja. Ipak, jasno pokazuje da Kardović nije zapamćen samo kao lokalna ličnost Rožaja, nego i kao regionalni simbol u historijskim vezama Sandžaka, Kosova i Albanije.

Mula Jakup Kardović ne može se potpuno opisati samo riječima “hodža”, “komandant milicije” ili “junak”. U njegovoj biografiji spojene su različite uloge:
• vjerski učenjak iz ulemanske porodice, obrazovan u medresi;
• višejezični intelektualac za kojeg biografski izvori navode da je poznavao sedam jezika;
• narodni prvak i posrednik u sporovima;
• organizator dobrovoljaca iz Rožaja i Biševa za odbranu Novog Pazara;
• čovjek akcije koji je i u sedamdesetim godinama bio neposredno na bojištu;
• vjerski autoritet kojem lokalno pamćenje pripisuje razlikovanje legitimne odbrane od osvete nad civilima;
• starac koji je odbio bijeg i koji je u 75. godini ubijen bez suđenja;
• historijska ličnost koju je Albanija 2022. posthumno proglasila “Vitezom Skenderbegovog reda”.

Alim, komandant i ličnost kolektivnog pamćenja


Život Mula Jakupa Kardovića pokazuje kako se vjersko znanje u vremenu opasnosti može pretvoriti u društveno vodstvo i neposrednu odgovornost. Njegova vjera nije ga odvela u povlačenje, nego među ugrožene ljude; obrazovanje nije služilo samo ličnom ugledu, nego povezivanju različitih krajeva; starost nije bila razlog da se skloni, nego je u presudnom trenutku stao ispred drugih.
Djelovao je u izuzetno problematičnom prostoru u kojem su se preplitali okupacija, građanski rat i etničko nasilje. Zbog toga njegova ostavština ne treba biti pretvorena ni u nekritičnu legendu ni zatvorena u poslijeratne ideološke etikete. Kada se zajedno čitaju akademska građa, lokalno pamćenje i državno odlikovanje Albanije iz 2022, pojavljuje se lik čovjeka koji je od mihraba krenuo prema odbrambenim položajima, spojio znanje, vjeru i akciju u zaštiti naroda i ostao snažno prisutan u kolektivnom pamćenju Sandžaka.

IZVORI I LITERATURA

[1] Predsjedništvo Republike Albanije / Arnavutluk Cumhurbaşkanlığı. “Titulli ‘Kalorës i Urdhrit të Skënderbeut’ – Mulla Jakup Kombi-Kadroviçit (pas vdekjes)”, resmî nişan kaydı, 30 Haziran 2022. / službeni zapis o odlikovanju, 30. juni 2022. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

[2] Milutin D. Živković. “Dešavanja u Sandžaku od julskog ustanka do kraja 1941. godine”, Baština, br. 31, 2011, str. 247–272. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

[3] Hivzo Gološ. “Mula Jakup ef. Kardović”, Tutinski zbornik, br. 6, 2020, str. 241–257. Bibliyografik kayıt / bibliografski zapis: Narodna biblioteka Srbije, CIP 2021. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

[4] Mirko Ćuković. Sandžak. Beograd: Nolit–Prosveta, 1964.

[5] Tarih anlatısında Ćuković’ten aktarılan bölüm / Prijenos navoda iz Ćukovićeve historije. “Aćif efendija Hadžiahmetović (1887–1945)”, Bosanske historije. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

[6] Fadil Kardović. “Sandžački gazija Mula Jakup-efendija Kardović”, Revija Sandžak, br. 172–173, 10. april 2013. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

[7] Besim Agić. “Gazija i šehid Mula Jakup-efendija Kardović”, Avlija, 12. februar 2018. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

[8] Ahmet Ademagić. “Rožajske priče”, Mula Jakup’un son günleri ve öldürülmesine ilişkin yerel hafıza anlatısı / lokalno svjedočenje o posljednjim danima i ubistvu Mula Jakupa. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

[9] Ismet Azizi. “Ilir Meta më 30 qershor 2022 dekoroi prijësit e Sanxhakut”, Radio Kosova e Lirë, 2. juli 2022. Tören ve nişan gerekçesinin yayımlanan metni / objavljeni detalji ceremonije i obrazloženja. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

[10] SNEWS. “Predsjednik Albanije Ilir Meta odlikovao historijske ličnosti iz Sandžaka, Kosova i Crne Gore”, 2. juli 2022. Çevrimiçi kaynak / Online izvor

Ovaj dokument je historijska analiza koja čuva vidljivim razlike među izvorima; ne predstavlja konačnu sudsku ili forenzičku presudu.